Handelingsgericht werken (HGW)

Handelingsgericht werken (HGW) is een doelgerichte, systematische, cyclische en transparante manier van werken waarbij leerkrachten het onderwijs afstemmen op de onderwijsbehoeften en de omgeving van de leerling. Daarbij concentreren leerkrachten zich op positieve aspecten. Leerkrachten doen dit in samenwerking met de leerling, de ouders en eventuele professionals. Op deze manier maken leerkrachten passend onderwijs mogelijk.

Handelingsgericht werken vormt het fundament van basisondersteuning. In het Samenwerkingsverband De Westfriese Knoop werken alle scholen en onderwijsprofessionals handelingsgericht. 

Handelingsgericht werken en passend onderwijs

Met ingang van passend onderwijs is er steeds minder nadruk komen te liggen op het stellen van een diagnose (bijvoorbeeld dyslexie of ADHD). In plaats daarvan gaat de school nu uit van de onderwijsbehoeften van een leerling. Wat heeft deze leerling in deze situatie nodig om een bepaald doel te bereiken? Welke aanpak is daarvoor het beste? In samenwerking met de ouders en de leerling probeert de leerkracht zo veel mogelijk aan te sluiten bij de kennis, vaardigheden, mogelijkheden en talenten van de leerling. Zo krijgt elk kind het onderwijs dat bij hem past. Dat is passend onderwijs.

Uitgangspunten

Handelingsgericht werken heeft 7 uitgangspunten:

  • Doelgerichte werkwijze met systematische evaluatie
  • Afstemming op onderwijs- en opvoedbehoeften
  • Afstemming op omgeving
  • Juiste ondersteuning voor leerkracht en ouders
  • Focus op positieve aspecten
  • Samenwerking tussen school, ouders, leerling en professionals
  • Systematische en transparante werkwijze

Doelgerichte werkwijze met systematische evaluatie

Handelingsgericht werken is een doelgerichte en opbrengstgerichte manier van werken. Zonder doelen is het immers niet mogelijk om iets te evalueren en om effectieve feedback te geven. HGW werkt met concrete korte- en langetermijndoelen. Waar willen we naartoe? Wat hebben we daarvoor nodig? Wat willen we bereiken met onze school, ons team, met deze groep, deze leerling of deze ouders? De doelen zijn zo SMARTI mogelijk: ze zijn specifiek, meetbaar, acceptabel, realistisch, tijdgebonden en inspirerend. De leraar, leerling en de ouders stellen samen doelen op, gaan na of de doelen behaald zijn en analyseren waarom dat wel of niet gelukt is.

Afstemming op onderwijs- en opvoedbehoeften

Effectieve leerkrachten behandelen niet alle leerlingen hetzelfde, maar passen verschillende aanpakken toe bij verschillende leerlingen. Elke leerling is immers anders. Steeds vragen leerkrachten zich af: Wat heeft deze leerling, van deze ouders, in deze groep, met deze leerkracht, op deze school de komende periode nodig om de gestelde doelen te halen? Met andere woorden: wat zijn de kenmerken van dit kind, en hoe zijn deze kenmerken te vertalen naar onderwijsbehoeften en opvoedingsbehoeften? Welke aanpak is hiervoor nodig op school en thuis? Wat is haalbaar? Wat kan ik deze leerling bieden en wat (nog) niet? In de HGW-cyclus is dit uitgewerkt voor de hele groep, voor enkele subgroepjes of voor een of meer individuele leerlingen. Het kan dus gebeuren dat de ene leerling meer of minder leertijd en intensievere instructie of begeleiding krijgt dan de andere.

Afstemming op omgeving

Kind en omgeving beïnvloeden elkaar voortdurend. Een kind ontwikkelt zich in interactie met zijn ouders, leerkracht en andere kinderen. Leerkrachten en onderwijsondersteuners analyseren deze wisselwerking zodat zij de situatie rondom een kind beter begrijpen en een goede oplossing kunnen vinden. Welke aspecten zijn gunstig en hoe bouwen we deze verder uit? Wat werkt contraproductief en hoe buigen we dit om? Dit stimuleert ook zelfreflectie: Welk effect heeft de aanpak op deze leerling? Hoe kunnen we de aanpak beter afstemmen op wat deze leerling nodig heeft?

Juiste ondersteuning voor leerkracht en ouders

De leerkracht is de spil van passend onderwijs. Uit onderzoek blijkt: een effectieve leerkracht heeft meer invloed op het succes van leerlingen dan alle andere factoren waar een school invloed op heeft. Leerlingen zijn dus meer geholpen met een goede leerkracht dan met bijvoorbeeld een kleinere klas, een beter curriculum, goed management of goede faciliteiten. De boodschap van dit uitgangspunt is dan ook: leerkracht, pak je kans, benut de invloed die je hebt! Om nog effectiever te worden, kunnen leerkrachten handelingsgericht werken ook op zichzelf toepassen. Wat is mijn ondersteuningsbehoefte? Wat heb ík nodig om deze leerling of deze groep de aanpak te bieden die hij nodig heeft? Wat doe of kan ik al, waarbij heb ik ondersteuning nodig en hoe zou ik die graag willen?

Ook ouders kunnen aangeven welke ondersteuning ze nodig hebben om de afgesproken doelen te behalen. Wat hebben wij nodig om ons kind thuis te ondersteunen? Wat doen we al, wat kunnen we al, waarbij hebben we ondersteuning nodig, en hoe en door wie?

Focus op positieve aspecten

Bij handelingsgericht werken ligt de focus op positieve aspecten: van het kind, van de groep, maar ook van de ouders en van de leerkracht zelf. Juist de positieve aspecten bieden perspectief voor verandering. In welke situaties doet de onderwijs- of ondersteuningsbehoefte zich niet voor? Wanneer lukt het wél? In welke situaties vertoont de leerling of de groep het gewenste doelgedrag? Wanneer kan het kind of de groep wél zelfstandig werken? Positieve aspecten bieden perspectief: dat wat goed gaat, breidt de leerkracht verder uit. Focussen op positieve aspecten betekent ook dat elk schoolrapport, verslag of formulier de positieve kenmerken van het kind, de leerkracht, de groep of de school vermeldt. Ook in elk oudergesprek, in elke leerlingbespreking en in andere gesprekken op school komen altijd positieve aspecten aan bod. Collega’s en leidinggevenden hebben oog voor effectief en positief leerkrachtgedrag en benoemen dit.

Samenwerking tussen school, ouders, leerling en professionals

De school en de ouders zijn partners. Beiden willen het beste voor het kind. Partnerschap begint met wederzijds respect en erkenning van ieders specifieke deskundigheid. Als onderwijsprofessional bent u een deskundige op onderwijsgebied. U ziet het kind in uiteenlopende situaties, weet wat het kind nodig heeft als leerling en bent verantwoordelijk voor het onderwijs aan het kind. De ouders zijn ervaringsdeskundigen. Zij kennen het kind het beste. Vaak weten zij precies wat een kind nodig heeft. De ouders zijn de eerstverantwoordelijke voor de ontwikkeling van het kind.

Samenwerkingsverband De Westfriese Knoop vindt het belangrijk dat ouders actief betrokken worden bij school. Dit is de verantwoordelijkheid van de school. Om ouderbetrokkenheid te vergroten, is constructieve communicatie tussen school en ouders essentieel. Binnen handelingsgericht werken gelden hiervoor de volgende richtlijnen:

  • Laat ouders weten dat ze welkom zijn op school.
  • Benadruk dat school en ouders een gemeenschappelijk belang hebben: het kind.
  • Erken de wezenlijke bijdrage van de ouders.
  • Wees duidelijk over de rol en verantwoordelijkheden van school en ouders.
  • Benoem dat het gedrag van een leerling op school anders kan zijn dan thuis.
  • Verwoord zowel zorgen als positieve aspecten.
  • Wees duidelijk over de bedoelingen van de school.
  • Praat zo veel mogelijk ‘met’ in plaats van ‘tegen’ of ‘over’ leerlingen en hun ouders.
  • Maak samen afspraken, leg deze schriftelijk vast, geef ouders een kopie en evalueer de afspraken.

Ook de leerling is belangrijk. Het kindplan is een manier om deze samenwerking doelgericht vorm te geven. In het kindplan noteert de leerling in samenspraak met de leerkracht aan welk doel hij of zij de komende tijd gaat werken en hoe hij of zij zich gaat gedragen om dit doel te bereiken. Welke hulp is nodig en van wie kan deze hulp komen? Vaak kunnen kinderen dit uitstekend onder woorden brengen. Zij komen vaak met goede oplossingen. Als leerkracht is de kunst om de balans te vinden tussen sturing enerzijds en de inbreng van de leerling anderzijds. Dit kan door het gezamenlijk formuleren van doelen, bespreken hoe deze te bereiken en door het geven van gerichte feedback. Gesprekken met leerlingen zijn dus een belangrijk aandachtspunt bij handelingsgericht werken.

Ook de samenwerking met collega’s, met professionals van buiten het team en met de jeugdhulpverlening is belangrijk. We hebben elkaar nodig!

Systematische en transparante werkwijze

Handelingsgericht werken is systematisch en transparant. Hierdoor weet iedereen op school hoe er wordt gewerkt en waarom. Er zijn heldere afspraken over wie wat doet, waarom, waar, hoe en wanneer. Ook naar buiten toe is de school open over wat ze doet, heeft gedaan en van plan is te doen.

Handelingsgericht werken is een cyclisch proces dat verloopt in duidelijke stappen. De cyclus kent vier fasen: waarnemen, begrijpen, plannen en realiseren. 

 


Afbeelding: Werkmethodiek van de HGW-cyclus.

Formulieren

Als hulpmiddel bij handelingsgericht werken gebruikt de school formulieren. Deze formulieren fungeren als leidraad en geheugensteun, zodat geen belangrijke dingen over het hoofd worden gezien. Ook voorkomen ze dat de uitgangspunten van HGW verwateren. De HGW-formulieren passen bij de visie van de school en de werkwijze van het team. Belangrijk is dat deze formulieren functioneel zijn, zodat ze helpen bij de planning van het dagelijks werk en de reflectie daarop. Het is van belang dat de verschillende formulieren goed op elkaar aansluiten en elkaar vooral niet overlappen, want herhaling kost onnodig veel tijd, energie en irritatie. Onze formulieren voor handelingsgericht werken staan bij de formulieren op onze website.